انواع پروتئین ها

پروتئین ها در کتاب های زیست دهم، یازدهم و دوازدهم پراکنده معرفی می شوند، نه یک جا؛ همین پراکندگی باعث می شود طراح کنکور با کنار هم گذاشتن مثال هایی از پایه های مختلف، توانایی داوطلب در دسته بندی درست یک پروتئین ناشناس را بسنجد. پروتئین ها بر اساس نقش زیستی شان به هفت دسته ی اصلی تقسیم می شوند.

1. پروتئین های ساختاری

این دسته وظیفه ی ساخت و استحکام بخشیدن به بافت ها را بر عهده دارند. پروتئین تشکیل دهنده ی تار عنکبوت، کراتین موجود در مو و ناخن، و کلاژن رباط ها و زردپی ها، همگی نمونه هایی از پروتئین های ساختاری اند.

2. پروتئین ذخیره ای

این پروتئین ها به عنوان منبع غذایی ذخیره می شوند. آلبومین سفیده ی تخم، منبع تغذیه ی جنین پرندگان در داخل تخم است، و کازئین موجود در شیر، منبع اصلی تغذیه ی نوزاد پستانداران محسوب می شود.

3. پروتئین های منقبض شونده

این پروتئین ها مسئول حرکت ماهیچه ها هستند و در ماهیچه های اسکلتی (مخطط) حضور دارند. رشته های نازک اکتین و رشته های ضخیم میوزین، با سر خوردن نسبت به هم، انقباض ماهیچه را ایجاد می کنند.

4. پروتئین های دفاعی

این دسته در دفاع بدن نقش دارند و خودشان به چند زیرگروه تقسیم می شوند: پادتن های اختصاصی، که از جنس گاماگلوبولین اند، آنتی ژن ها را شناسایی و خنثی می کنند؛ پروتئین های مکمل، که بخشی از خط دوم دفاعی بدن را تکمیل می کنند؛ و پرفورین و اینترفرون، که هر کدام به شکل متفاوتی در مقابله با سلول های آلوده یا میکروب ها عمل می کنند. تفاوت این زیرگروه ها با هم، یکی از نکاتی است که در تست های ترکیبی کنکور پرسیده می شود.

5. پروتئین های انتقال دهنده

هموگلوبین موجود در گویچه های قرمز خون و میوگلوبین موجود در بافت ماهیچه، هر دو برای حمل و ذخیره ی موقت اکسیژن در بدن به کار می روند و نمونه ی اصلی این دسته اند.

6. پروتئین های نشانه ای

بعضی هورمون ها از جنس پروتئین یا پپتید هستند و در این دسته قرار می گیرند؛ اریتروپویتین، هورمون های آزادکننده و مهارکننده ی هیپوتالاموس، و هورمون های غده ی هیپوفیز پیشین از این نمونه اند. نکته ی مهم این است که هر پیام رسان شیمیایی بدن پروتئین نیست؛ برای نمونه استیل کولین که در انتقال پیام عصبی نقش دارد، یک مولکول کوچک است، نه یک پروتئین، و نباید با هورمون های پروتئینی این دسته اشتباه گرفته شود.

7. آنزیم ها

آنزیم ها پروتئین هایی هستند که سرعت واکنش های شیمیایی درون سلول را بدون تغییر شکل نهایی خودشان افزایش می دهند؛ هر آنزیم معمولا فقط روی یک واکنش یا یک دسته ی محدود از واکنش های مشابه اثر می گذارد، و کارایی آن به عواملی مثل دما و غلظت واکنش دهنده وابسته است. تعداد آنزیم های شناخته شده در بدن بسیار بیشتر از هر یک از شش دسته ی دیگر است، و به همین دلیل معمولا در قالب یک فصل جداگانه و مفصل تر آموزش داده می شوند.

این دسته بندی در کنکور چگونه پرسیده می شود

الگوی رایج تست کنکور در این مبحث، کنار هم گذاشتن چند پروتئین با نام های نه چندان آشنا و درخواست تشخیص دسته ی درست هر کدام است، یا پیدا کردن موردی که برخلاف ظاهرش، به دسته ی مورد نظر سوال تعلق ندارد. برای پاسخ درست به این نوع سوال، باید نقش عملکردی هر پروتئین در بدن شناسایی شود، نه صرفا حفظ کردن فهرست نام ها بدون دانستن کارکردشان؛ برای نمونه، دانستن این که کازئین برای تغذیه است و نه دفاع یا انتقال، مهم تر از حفظ کردن تنها نام کازئین است.

جمع بندی و اشتباهات رایج

رایج ترین اشتباه در این مبحث، دسته بندی یک پیام رسان شیمیایی کوچک به عنوان پروتئین، فقط به این دلیل که در بدن نقش هورمونی یا پیام رسانی دارد، است؛ ماهیت شیمیایی یک ماده، نه نقش آن، تعیین کننده ی دسته بندی درست است. اشتباه دوم، خلط کردن پروتئین ذخیره ای با پروتئین انتقال دهنده است؛ پروتئین ذخیره ای منبع غذایی برای رشد جنین یا نوزاد است، در حالی که پروتئین انتقال دهنده وظیفه ی حمل یک ماده ی مشخص، مانند اکسیژن، را در سراسر بدن دارد. اشتباه سوم، ندیدن تفاوت میان زیرگروه های پروتئین دفاعی است؛ پادتن، پروتئین مکمل، پرفورین و اینترفرون همگی دفاعی اند اما از مسیرهای متفاوتی عمل می کنند. اشتباه چهارم، فرض کردن این نکته که هر پروتئین فقط در یک بافت خاص دیده می شود؛ کلاژن و کراتین هر دو ساختاری اند اما در بافت های کاملا متفاوتی، از پوست و ناخن گرفته تا رباط و زردپی، حضور دارند.